تاملي بر روابط ايران و آسياي مركزي

مقدمه

سياست خارجي يك كشور عبارت است از مجموع اقدامات سياسي ، نظامي ، اقتصادي ، فرهنگي و اجتماعي در عرصه پيرامون و فراپيراموني در جهت تامين حداكثر منافع . البته ديپلماسي پايدار و فراگير دست يابي به فرصتهاي جديد و مقابله با تهديدات هم در اين چارچوب تعريف مي‌شود . جمهوري اسلامي  ايران نيز  به عنوان قدرتي منطقه‌اي با برخورداري از موقعيتي استراتژيك و ژئواكونوميك از اين قاعده مستثني نبوده و براي تامين نيازهاي منطقه‌اي و فرامنطقه اي به يك ديپلماسي فعال و كارآمد تاكيد داشته است.

در بررسي كاركردها و اقدامات دستگاه ديپلماسي جمهوري اسلامي ايران در هفته‌هاي اخير مي‌توان شاهد فعاليتهاي گسترده اي بود كه ابعاد آن نه تنها در محيط پيرامون بلكه در ابعاد گسترده تري اجرايي شده است . سفر منوچهر متكي وزير امور خارجه به لبنان (30/9/1388)كه با هدف تحكيم مناسبات دو كشور  صورت گرفت ، سفر دكتر جليلي دبير شوراي عالي امنيت ملي به ژاپن (2/10/1388) که در چارچوب مناسبات دو جانبه و بهره گيري از ظرفيتهاي اين كشور در عرصه‌ هسته‌اي و جهاني و همچنين  به عنوان يكي از كشورهاي دارنده چرخه سوخت هسته‌اي و عضوشوراي امنيت و نيز تابعيت  ژاپني( آمانو ) دبير كل جديد آژانس بين المللي انرژي اتمي مي‌تواند در آينده هسته‌اي ايران تاثير گذار باشد وسفر ديگر منوچهر متكي وزير امور خارجه به عراق (17/10/1388) که با هدف مقابله با فضاي تبليغاتي آغاز شده در مورد مناطق مرزي و  چگونگي اجراي قرار داد  1975 الجزاير صورت گرفت،را مي‌توان از جمله اين اقدامات دانست .

از جمله مهمترين سفرهاي صورت گرفته در عرصه ديپلماسي را مي‌توان در سفر دكتر محمود احمدي نژاد رئيس جمهور کشورمان به كشورهاي آسياي مركزي (از 14  الي 16  دي88 ) مشاهده كرد كه نه تنها در سياستهاي پيرامون بلكه بر سياستهاي بين المللي ايران تاثيرگذار خواهد  بود . اين  سفر با محوريت تاجيكستان و تركمنستان در حالي برگزار شد كه بسياري از ناظران سياسي آن را اقدامي در جهت منافع جمهوري اسلامي ايران در منطقه و عرصه جهاني ارزيابي كرده‌اند. آسياي مركزي سرزمين پهناوري در قاره آسيا است که هيچ مرزي با آب‌هاي آزاد جهان ندارد. اگر چه مرزهاي دقيقي براي اين سرزمين تعريف نشده‌است، اما معمولاً آن را دربرگيرنده کشورهاي امروزي ازبکستان، افغانستان، تاجيکستان، ترکمنستان، قزاقستان، قرقيزستان و مغولستان مي‌دانند.

جمهوري اسلامي ايران بر اساس تعامل سازنده با تمام همسايگان و بر اساس اصل حسن همجواري تلاش هاي بسياري براي توسعه روابط با اين كشورها داشته است . ايران و پنج کشور آسياي مرکزي به حدي در همه زمينه ها با هم اشتراک ،‌تناسب و مناسبت دارند که مي توان آنها را پيکري واحد دانست .

در اين نوشتار  تلاش مي‌شود تا ضمن بررسي ابعاد روابط جمهوري اسلامي ايران با كشورهاي مذكور به مواردي همچون ظرفيتهاي موجود در مناسبات دو كشور، اهميت اين روابط در سياستهاي راهبردي جمهوري اسلامي ايران و موانع تحقق اين مهم اشاره شود .

تاريخچه روابط ايران با تاجيكستان و ترکمنستان

تاريخ روابط ايران و ترکمنستان به حدود سال 1370 هجري شمسي ، يعني زمان فروپاشي اتحاد جماهير شوروي و استقلال و تشکيل کشور تاجيکستان مي رسد.البته اين ارتباطات را مي‌توان به 2 تا 3 هزار سال پيش و بين سرزمينهاي پارس و تاجيکان نيز رساند.تا حدود 300 سال پيش مناطق تاجيکستان و ايران به همراه سرزمينهايي ديگر کشور واحدي را تشکيل مي دادند.در واقع در تاريخ سلسله‌هاي پادشاهي بسيار زيادي، اين منطقه سرزمين واحدي بوده است.

پس از اعلام استقلال تركمنستان از شوروي سابق در 27 اكتبر 1991ميلادي ايران جزو اولين كشورهايي بود كه پس از به رسميت شناختن استقلال اين كشور، سفارت خود را در عشق‌آباد داير كرد. پس از آن تركمنستان با افتتاح سفارت خود در تهران اولين سفير خود را در آگوست 1992 ميلادي به ايران اعزام كرد. .اماسابقه روابط جمهوري اسلامي ايران و تركمنستان به ماهيت انقلاب اسلامي ايران باز مي‌گردد زيرا پس از پيروزي انقلاب ، جمهوري اسلامي ايران برقراري و گسترش روابط با كشورهاي اسلامي را سرلوحه كار خود قرار داد. به طوري‌كه از آغاز استقلال تركمنستان تاكنون روساي جمهور وقت و" بردي محمداف "رئيس جمهور فعلي اين كشور تاكنون حدود 11 بار به ايران سفر كرده اند، همچنين روساي جمهور وقت و" احمدي‌نژاد" رئيس جمهور فعلي ايران در مجموع 9 بار به تركمنستان سفر كرده‌اندكه نتايج پرباري به همراه داشته است.

ابعاد روابط

بررسي كارنامه روابط جمهوري اسلامي ايران با كشورهاي تاجيكستان و تركمنستان نشانگر  ظرفيتهاي بالايي در ابعاد مختلف مي‌باشد كه هر كدام از آنها مي‌تواند مولفه‌اي براي تحكيم مناسبات ميان طرفين باشد .

بعد سياسي : در عرصه سياسي و ديپلماتيك جمهوري اسلامي ايران و تاجيكستان و تركمنستان همواره تلاش كرده‌اند تا با بهره گيري از تمام ظرفيتها به ارتقاء روابط بپردازند . ديدار روساي جمهور ايران و تاجيكستان و چندين ديدار صورت گرفته ميان روساي جمهور و مقامات ارشد ايران و تركمنستان را در اين چارچوب مي‌توان ارزيابي كرد كه مهمترين آن سفر اخير رئيس جمهور به اين كشورها بوده است.

بعد فرهنگي و اجتماعي : هر چند كه  كشورهاي  مذكور بر جاي مانده از فروپاشي شوروي سابق، بعضا داراي ديدگاهي روسي مدارانه مي‌باشند اما پيوندهاي تاريخي و تمدني ، فرهنگي ، زباني و نژادي موجب شده تا اين كشورها پس از استقلال گرايشات بسياري به جمهوري اسلامي ايران داشته باشند . به هر تقدير زبان فارسي و ريشه‌هاي تاريخي پيوندهاي ملتها بويژه ميان ايران و تاجيكستان را مي‌توان از مولفه‌هاي مهم مناسبات طرفين و فرصتي براي ديپلماسي ايران در آسياي مركزي ارزيابي كرد .

همكاري امنيتي : با توجه به موقعيت منطقه به ويژه همسايگي با افغانستان از  مهمترين عوامل تاثير گذار در روابط  همسايگان را مي‌توان ديدگاه مشترك امنيتي و نظامي دانست . اين امر در كنار چارچوب حفظ امنيت و ثبات منطقه شامل مقابله با تروريسم ، مبارزه با  مواد مخدر و ممانعت از مداخلات خارجي به بهانه ‌هاي امنيتي و حتي سوء استفاده از جنگ افغانستان براي دگرگون سازي در عرصه منطقه مي باشد . ائتلاف ايران ، تاجيكستان و افغانستان در اين چارچوب است.

اقتصادي :  از مهمترين  ظرفيتهاي موجود ميان ايران و كشورهاي آسياي مركزي از جمله تركمنستان و تاجيكستان ظرفيتهاي اقتصادي مي‌باشد. سطح همکاريهاي ايران با دو کشور تاجيکستان و ترکمنستان ، بخصوص در حوزه اقتصاد ، سطحي بالا و دائما در حال رشد است . در جريان سفر دکتر احمدي نژاد به دوشنبه ، اسناد جديدي براي توسعه همکاريها در همه زمينه هاي اقتصادي امضا شد و در سفر به عشق آباد نيز امضا اين مهم اجرايي شد ،‌ که به فعليت در آمدن آنها ، سطح مبادلات دو کشور و همکاريهاي آنها را از جمله در حوزه انرژي ،‌انتقال دانش فني و مهندسي و فناوري هاي صنعتي از ايران به تاجيکستان و نيز ترکمنستان و اجراي طرح هاي زيربنايي و زير ساختي مانند ساخت بزرگراه ، تونل و سدهاي آبرساني ارتقا مي بخشد.

 يکي از طرح هاي بزرگ اقتصادي ايران در تاجيکستان ، پروژه بزرگ نيروگاه سنگ توده 2 مي باشد که با سرمايه گذاري 180 ميليون دلاري ايران در حال ساخت است. روابط دوجانبه ايران و تاجيکستان، از جمله در بخش هاي سياسي و اقتصادي از ثبات خوبي برخوردار است و در سه سال گذشته شش بار روساي جمهوري 2 کشور با هم ديدار کرده‌اند. ايران ، تاجيکستان را به عنوان مرکز مبادلات تجاري، علمي و فرهنگي خويش در آسياي مرکزي مي‌داند و پس از سفر تابستان گذشته وزير بازرگاني ايران به دوشنبه، عمده شرکت‌هاي ايراني فعال در اين منطقه نيز مرکزيت تجاري خود را در اين کشور قرار دادند. حجم مبادلات تجاري بين ايران و تاجيکستان در سال 2008 ميلادي بر اساس آمار رسمي حدود 250 ميليون دلار بود و طبق گزارش‌هاي مقدماتي امسال حدود 30 درصد افزايش داشته است. تاکنون هفت کميسيون اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي بين 2 کشور برگزار شده که آخرين آنها در ارديبهشت 88 در تهران برگزار شد.

در قبال تركمنستان نيز در زمينه اقتصادي، جمهوري اسلامي ايران دومين شريك تجاري اين کشور محسوب مي شود. حجم روابط اقتصادي دوكشور در سال 2006 يك ميليارد و 400 ميليون دلار ، در 2007 يك ميليارد و 900 ميليون دلار و در سال 2008 حدود 2 ميليارد و 970 ميليون دلار بود و پيش‌بيني مي‌شود كه اين ميزان در سال 2009 ميلادي به 3 ميليارد و دويست ميليون دلار بالغ شود.

صادرات جمهوري اسلامي ايران به تركمنستان 100 درصد كالاهاي غير نفتي است و از 146 ميليون دلار در سال 2006 ميلادي به 192 ميليون دلار در سال 2007 و 240 ميليون دلار در سال 2008 رسيد . نكته مهم در سفر رئيس جمهور به تركمنستان افتتاح خط لوله دوم صادرات گاز تركمنستان به ايران در منطقه سرخس تركمنستان است. اين اقدام دو کشور در حوزه انرژي بازتابهاي وسيعي داشت. به گونه اي که خبرگزاري ريانوويستي روسيه با اشاره به حضور محمود احمدي نژاد رئيس جمهوري ايران در ترکمنستان، نوشت: دومين خط لوله انتقال گاز ترکمنستان-ايران به طول حدود 30 کيلومتر، امکان افزايش صادرات گاز ترکمنستان به ايران را از سطح 8 ميليارد کنوني به 14 تا 20 ميليارد متر مکعب فراهم مي‌آورد.

بي.بي.سي نيز موضوع افتتاح خط لوله دوم انتقال گاز ترکمنستان به ايران را در صدر اخبار خود قرار داد و ضمن انجام گفت و گو با کارشناسان مختلف بين المللي بر اهميت خط لوله انتقال گاز ميان ايران و ترکمنستان تاکيد کرد.

 طول خط لوله گاز دولت آباد – سرخس – خانگيران بيش از 30 كيلومتر بوده و قطر آن نيز 1020 ميليمتر و ظرفيت سالانه انتقال آن حدود 12 ميليارد متر مكعب گاز است. تركمنستان و ايران توافق كرده‌اند كه از طريق خط لوله گاز كرپجه – كردكوي و خط لوله گاز دولت آباد –سرخس – خانگيران ميزان صادرات گاز تركمنستان به ايران در سال جاري ميلادي 14 ميليارد و در آينده نزديك به 20 ميليارد متر مكعب در سال افزايش يابد. اين امر ضمن آنكه تامين كننده نيازهاي دو كشور مي باشد مي تواند پل پيوندي ميان طرفين ارزيابي شود.

همكاري در قالب درياي خزر

از ابعاد مهم در مناسبات جمهوري اسلامي ايران با كشورهاي آسياي مركزي روابط در قالب همسايگي با درياي خزر است . در حوزه آسياي مركزي كشورهايي مانند تركمنستان و قزاقستان به دليل همجواري با درياي خزر و نقش آنها در رژيم حقوقي اين دريا از اهميت ويژه‌اي در دستگاه سياست خارجي ايران برخوردارند بويژه اينكه گرايشات آنها به دوري از ايران مي‌تواند تاثيرات منفي بر آينده رژيم حقوقي درياي خزر داشته باشد .

روابط ايران و آسياي مرکزي؛ ضرورتها و مزيتها

 هر چند كه كشورهاي آسياي مركزي ، كشورهايي نوپا با چالشهاي فراوان قلمداد مي‌شوند اما حفظ و ارتقاي روابط با اين كشورها داراي كاركردها و اهميت ويژه‌اي مي‌باشد كه نمي‌توان از تاثيرات آنها بر سياست خارجي و منافع پيراموني و فرا‌پيراموني جمهوري اسلامي ايران چشم پوشيد .

1- با توجه به نوپا بودن و تلاش كشورهاي مذكور براي خود كفايي از نيازهاي بر جاي مانده از دوران شوروي سابق و ضعفهاي صنعتي اين كشورها ، شرايط موجود فرصتي است تا جمهوري اسلامي ايران با برخورداري از ظرفيتهاي بالاي اقتصادي ، نفتي و تكنولوژيك بتواند از اين امر در جهت تامين منافع خود در ابعاد مختلف بهره برداري  كند .

2- اشتراكات قومي ، زباني ، ديني و نژادي در كنار بهره گيري از ظرفيتهاي بالاي اقتصادي و سياسي مي‌تواند  روابط دو کشور را تحکيم بخشد. چنانكه در سفر اخير رئيس جمهور به تاجيكستان و تركمنستان اين امر مورد تاكيد  قرار گرفت. اين مهم بايد مورد توجه قرار گيرد كه تاجيكستان و تركمنستان مي‌توانند پلي براي توسعه  حضور ايران در ساير كشورهاي آسياي مركزي باشند . موقعيت جغرافيايي ايران بويژه دست رسي به خليج فارس و نيازكشورهاي آسياي مركزي به آب راه آزاد مي تواند از نقاط قوت ايران در توسعه روابط با اين كشورها باشد.ايران همچنين مي تواند پل ارتباطي اين كشورها با كشورهاي عربي و كل خاورميانه باشد.

3- توسعه مناسبات با كشورهاي مذكور بويژه تركمنستان مي‌تواند بر تحولات درياي خزر بويژه چگونگي تدوين رژيم حقوقي درياي خزر تاثير گذار باشد . در شرايطي كه ديدگاه كشورهاي آذربايجان ، روسيه ، قزاقستان و تركمنستان در نحوه تعيين رژيم حقوقي درياي خزر تقريبا هماهنگ مي‌باشد ، رويكرد كشورهايي مانند تركمنستان و حتي قزاقستان براي شكستن اين موازنه و اجراي رژيم حقوقي درياي خزر  به صورت" منصفانه" امري ضروري است.

 بر اساس اصل "منصفانه" ، در رژيم حقوقي درياي خزر حداقل بايد 20 درصد سهم براي ايران در نظر گرفته شود. اين درحالي است که در صورت عادي تقريبا 5/13 درصد مي باشد.  اين روابط مي‌تواند از نفوذ بازيگران فرا‌منطقه اي در مسائل درياي خزر جلوگيري كند .

4- از مسائل مهم در تحولات منطقه كه بر امنيت و اقتصاد ايران تاثير گذار خواهد بود اجراي طرح انتقال گاز آسياي مركزي و قفقاز به اروپا معروف به طرح"نوبوكو" مي‌باشد .اما غرب در راستاي دشمني هايش با ايران به جد براي عدم ورود جمهوري اسلامي ايران به اين طرح تلاش مي‌كند. توسعه روابط جمهوري اسلامي ايران با كشورهايي مانند تركمنستان و قزاقستان كه داراي بالاترين منابع گازي منطقه‌اي مي‌باشند و نيازمند سازي آنها به ايران مي‌تواند ضمن مقابله با اين طرح اهميت جمهوري اسلامي ايران در  اجرايي شدن طرح نوبوكو را بيش از گذشته آشكار سازد . نماينده ويژه آمريكا در امور انرژي اورآسيا بارها  بر مخالفت واشنگتن با مشاركت و حضور ايران در پروژه خط لوله نوبوكو تاكيد كرده است . به گزارش رويترز، ريچارد مونينگستار اعلام كرد : روسيه آزاد است تا گاز خود را به خط لوله نوبوكو عرضه كند، ولي ساير كشورهاي مشاركت كننده در اين پروژه بايد روسيه را نيز به عنوان شريك بپذيرند.

نمايندگان پنج كشور تركيه، اتريش، مجارستان، بلغارستان و روماني 22/4/1388در آنكارا توافقنامه احداث خط لوله انتقال گاز از آسياي ميانه و خاورميانه به اروپا موسوم به «نوبوكو» را به امضا رساندند.البته بسياري از كشورها تاكيد دارند كه بدون حضور ايران اجراي اين طرح امكان پذير نيست.

اين  نكته قابل ذكر است كه جمهوري اسلامي ايران با بهره گيري از قراردادهاي گازي با اين كشورها در حالي با خط نوبوكو رقابت مي‌كند كه در جنوب كشور مي‌تواند از ظرفيتهاي گازي براي متقاعد ساختن اروپا  به توسعه همكاريها در زمينه انرژي با ايران بهره برداري كند .

5- موقعيت جغرافيايي و برخورداري از منابع بكر بويژه در حوزه انرژي موجب شده تا نه تنها بازيگران منطقه اي نظير چين و روسيه بلكه بازيگران فرا‌منطقه‌اي نظير ناتو ، اروپا ، امريكا و انگليس ، فرانسه و ... بررسي توسعه روابط و نفوذ در اين منطقه را در دستور کار خود قرار دهند . توسعه مناسبات و روابط دو جانبه و چند جانبه ضمن تامين منافع ايران در جمع بازيگران مي‌تواند به عاملي براي كاهش ورود بازيگران خارجي به مرزهاي ايران منجر شود. اين امر در مقابله با توسعه فرهنگي ، سياسي و نظامي كشورهاي غربي و امريكا داراي اهميت است بويژه اينكه آنها از طريق روابط و حتي به بهانه جنگ با افغانستان سعي در محاصره نظامي ايران و حتي دخالت در رژيم حقوقي درياي خزر را دارند .

موانع روابط

به رغم تلاش‌هاي بسيار براي تحكيم روابط اما همچنان موانعي در تحقق اين مهم وجود دارد كه عبارتند از :

 - گرايشات غرب گرايانه اين كشورها بويژه ديدگاه سكولار و غرب مدارانه كه چندان با فرهنگ ايران اسلامي سازگاري نداشته و از سوي ديگر آنها  را به دوري از ايران متقاعد مي‌سازد .

- فعاليتهاي گسترده  روسيه براي حفظ اقمار گذشته.

- تحركات گسترده چين بويژه در حوزه انرژي و اقتصادي بر منافع ايران تاثير منفي  دارد.

- دخالت‌هاي كشورهاي غربي ، آمريكا و ناتو در امور منطقه و تلاش آنها براي دوري اين كشورها از ايران كه نمود آن را در طرح نابوكو مي‌توان مشاهده كرد .

- فعاليتها و تحركات صهيونيستها در منطقه كه ضمن تخريب جايگاه ايران تهديدي براي منافع ملي ايران مي‌باشند .

- اختلاف با تركمنستان در تعيين رژيم حقوقي درياي خزر .

نتيجه گيري

در جمع بندي كلي از  روابط ايران و كشورهاي آسياي مركزي بويژه تركمنستان و تاجيكستان مي‌توان گفت كه با توجه به ظرفيتهاي موجود ميان طرفين و  روند تحولات منطقه اي و فرا‌منطقه‌اي بويژه دخالت خارجي در امور منطقه، توسعه مناسبات با اين كشورها بر اساس اشتراكات و نياز طرفين امري ضروري مي‌باشد . جمهوري اسلامي با بهره گيري از نقاط ضعف و قوت اين كشورها ضمن تامين منافع خود، مي‌تواند به مقابله با تهديدات فرا‌پيراموني پرداخته كه مسلما براي امنيت و اهداف آينده ايران موثر خواهد بود . بايد به اين امر توجه داشت كه ايران با رقبايي مانند روسيه ، چين ، اروپا، امريكا و صهيونيستها در منطقه مواجه است لذا از هم اكنون بايد براي توسعه نفوذ در منطقه و مقابله با اين تهديدات فعاليت داشته باشد كه نمود بارز آن را در سفر دكتر احمدي نژاد به تاجيكستان و تركمنستان مي‌توان مشاهده كرد كه مي‌تواند آغاز و الگويي براي روابط با ساير كشورهاي اين حوزه باشد .

فهرست منابع :

بي بي سي : 16/1/1388

خبرگزاري ريانووستي روسيه : 16/10/1388

خبرگزاري فارس : 14/10/1388

خبرگزاري ايرنا : 15/10/1388

كتاب سبز تركمنستان : انتشارات وزارت امور خارجه

خبرگزاري فرانسه : 16/10/1388